Ognjevi njenog sijanja

Poezija

Ognjevi njenog sijanja

Autor: Dragutin A. Đukić

Na stanju

Zbirka pjesama Dragutina A. Đukića. Pesničko vatrenje Dragutina A. Đukića Obimna pesnička zbirka „Ognjevi njenog sijanja” Dragutina A. Đukića izlazi kao 21. po redu pesnička knjiga autora koji je pasionirano zaokupljen poezijom, iako je po vokaciji naučnik – radni vek proveo je kao profesor Agronomskog fakulteta u Čačku. Bo- gatstvo pesničkog opusa svedoči o tome da je reč o čoveku koji živi kroz reč, koji radost života i njegovu punoću doživljava tek onda kada životne izazove, uspone, padove, senzacije i promišljanja, ali i život spo- znat kroz tuđe priče ili literaturu, odene u formu pesme. Tematsko čvorište nove zbirke je velika tema ljubavi u svim njenim pojav- ljivanjima, od uzvišene božanske emanacije do prizemne plotske žudnje. Zbirka „Ognjevi njenog sijanja” pred- stavlja obiman lirski rukopis snažno obe- ležen romantičarsko-simbolističkom poeti- kom, u čijem je središtu tema ljubavi kao istovremeno uzvišenog, ushićenog, ali i bol- nog iskustva. Na to upućuju i svetlosni sim- boli samog naslova knjige – oganj i sijanje, koji su u dubokom skladu sa tematskom za- 167okupljenošću ambivalentnom prirodom lju- bavi i njenog doživljaja od životne i čulne radosti do uzvišenog ili božanskog ideala i stvaralačke inspiracije. Večna tema ljubavi kao ognja koji isto- vremeno greje i sažiže, obezbeđuje pesničko aktiviranje motiva erosa i tanatosa kao po- etičkog uporišta, najčešće u obliku napetog i nerazrešenog jedinstva. Životvorna sila erosa prepoznaje se u temi ljubavi od koje lirski subjekat očekuje radost života: Postoji nebeski raj! Zvijezde govore sad; ali gdje? To je pitanje – i u tome je ad; učinio je ono, što je u ženskom srcu poeta htio da nađe – radost života. („Mrlja sjete”) Autorski glas i glas lirskog subjekta ponekad se izjednačavaju, dajući pesmama is- povedni ton, mada ima i pesama ispevanih u narativnom trećem licu, kao i pesama u for- mi direktnog obraćanja u drugom licu. Ref- lektovanje autorskog glasa kroz glas lirskog subjekta najjasnije se vidi u lirskoj mini- jaturi čiju posebnu vrednost čini efektna strukturna upotreba retoričkog pitanja: Srećniji sam od naučnika, kojim sudbina da dugo žive uvijek sudi. 168Zar ne ganut ću stat'? pred likom tvojim, o kom se malo zna, a za njim ludi? („Neganut”) Voljena osoba često se idealizuje, uzvisuje, a ljubavi ima i sakralnu prirodu, jer čoveka preobražava, prosvetljuje, uzdiže. Zemaljska ljubav je, međutim, opterećena prolaznošću, izdajama, razočaranjima, ne- ostvarenim žudnjama i snovima, kratkim a intenzivnim emotivnim planućima. Ta činje- nica omogućava autoru da temu ljubavi oslika kroz dva suprotstavljena motiva – raja i ada (pakla). Stoga je eros kod Đukića istovremeno i tragičan, jer tanatos, kao senka, uvek i nužno prati svaku ljubav. Gubitak, rastanci, odsustvo, usamljenost, praznina, osećanje promašenosti i svest o prolaznosti stalno podrivaju mogućnost ispunjenja životnog, od- nosno ljubavnog zanosa. Ljubav u zbirci retko biva ostvarena i trajna; ona je češće izgubljena, nedostižna ili već unapred osuđena na nestajanje. Do- življaj ljubavi lirskog subjekta je ambivalen- tan – ljubav je izvor smisla, životvorni zrak, put duhovnog uzdizanja i odraz „božanskog sjaja”, ali je istovremeno i izvor patnje, gubitka i unutrašnjeg rasula, melanholije, praznine, očajanja. Lirski subjekt se kreće 169između ekstaze i melanholije, često u po- ziciji onoga koji pamti, žali i reflektuje, što zbirci daje ispovedni, gotovo dnevni- čki karakter. Motivi vatre, svetlosti, zvezda, kao i vode (reka, talasa), funkcionišu kao simbolički nosioci unutrašnjih stanja – strasti, pročišćenja, ali i nestajanja. Naj- snažniji pesnički efekti nastaju upravo kroz stalno prožimanje ova dva principa: vatra ljubavi postaje pepeo sećanja, svetlost se gasi u tami gubitka, izdaje, neostvarenih snova ili razočaranja, a zanos se preobražava u tugu i setu. Božanski uzvišeno, a neuh- vatljivo i nedostižno, osećanje ljubavi stalno podseća čoveka na efemernost, na krhkost, na klicu smrti u svemu što je ljud- sko. Lirski subjekat je razapet upravo između ove dve sile – živi kroz zanos, ljubav i sećanje na nju (eros) i intenzivno osećanje prolaznosti, smrti i gubitka (tanatos). Ova- kvo poetičko ukrštanje u suštini je roman- tičarskog porekla, što potvrđuju i brojni antagonizmi: razum i osećajnost; život i smrt; nebo i zemlja; raj i pakao; uzvišeno i prizemno i brojni drugi. Kada se peva o velikoj, i životnoj i književnoj temi – ljubavi, teško je, gotovo nemoguće i vrhunskim poetama, izbeći patos. Stilski, mnoge pesme odlikuju naglašena retoričnost, arhaični izrazi ili pesnički, književni neologizmi (npr. izvansebljena, knjigopoklonica, nektarnica, vatrenje). Če- 170ste su invokacije („O, Gospode”, „O, anđele”) i eksklamacije (o, oh), čak i u vidu anafora (lirskih ponavljanja), što pojačava patos i uzvišen ton. Pesničke slike otkrivaju i snažnu intertekstualnu i kulturnu utemelje- nost, što znači da se u mnogim pesmama uočavaju religijski, mitološki i romanti- čarski obrasci, koji doživljaj ljubavi pro- širuju od osnovnog značenja – odnosa prema voljenom biću ka širem poetičkom kontekstu. Potvrdićemo navedeno lirskom minijaturom: Božanski zdenac” O, ti, božanskog sklada, iz Makedonije mlade, muzo što voljom pjesnika vlada, mnoga lira te već krade. Neću te zaboraviti nikada. Pokraj Pitije proročice san me savlada, gdje slabog zdenca muk vlada, o moja Ljubičice! Pojedine pesme su retorički preopte- rećene, što ponekad dovodi do izvesne stil- ske jednoličnosti i umanjenja sugestivnosti pojedinih slika. Smene uzvišenog, pateti- čnog pevanja i retoričnosti i čak didakti- cizma i moralizma, iako se mogu doživeti kao slabost rukopisa, zapravo su u dubokom saglasju sa poetičkom okosnicom ambiva- 171lentne prirode ljubavi oslikane kroz stalne antagonizme i emocionalna suprotstavljanja. Način na koji pesnik produbljuje slojevitost pesničkog iskaza pokazaćemo na primeru pesme „Ljubavna antiteza” koja u sebi sadrži i refleksije o prirodi poeti- čkog čina, što predstavlja svojevrsnu auto- poetičku referencijalnost: „Ljubavna antiteza” Dešava se nekad, kao dio porodičnog stanja, nešto što čini ljubavnu antitezu: ispredaju se čudne romanse, i još čudnija udvaranja, i samo izdalje dotaknu duhovnu i ozakonjenu vezu, jer snove nam ne mame supružnička čavrljanja; i za magičnog Petrarku iznosim svoju tezu: da je Lauru doveo pred oltarom, ne bi čitavog života pjevao sa tolikim žarom! Dakle, pesnička promišljanja uvek se pletu oko suprotnosti, što je u suštini romantičarska poetska matrica: zabranjena 172ljubav (avantura) naspram ozakonjene ljubavi (brak); telesna ljubav (strast) naspram du- hovne žudnje (idealizacija) i slično. U pesmi „Ljubavna antiteza” dominantno roman- tičarski mehanizam modernizovan je svoje- vrsnom pesničkom dosetkom, odnosno slikom Petrarkove Laure (idealne, uzvišene drage, muze) pred oltarom. Pesma potvrđuje i svo- jevrsno ljudsko prokletstvo da čovek nikada nije zadovoljan onim što ima, već samo onim što mu je daleko ili što je izgubljeno. Da je u osnovi zbirke romantičarska poetika, potvrđuje i širenje teme ljubavi na ljubav prema otadžbini, prirodi i Bogu. Na primer, u pesmi „Mrlja sjete” čitamo stihove: ja otadžbinu volim // više od mnogih: među njenim poljima, odavno, // postoji mjesto, gdje sam sjetu počeo upoznavati, a u pesmi „Vatrenje” stihove: Kosmičku liru dobih na dar, // rijeke, jezera, more... Kompoziciono, zbirka deluje kao mo- zaik različitih lirskih situacija koje pove- zuje jedinstven emotivni tok – od zanosa, preko gubitka, do rezignacije i duhovnog tra- ganja. Posebnu vrednost imaju pesme u kojima se intenzitet osećanja izražava sažetije i slikovitije, bez viška patetike. Pesme su razvrstane u tri lirska ciklusa: U zdencu sreće gorčina, Nektarnica i Pjesma nedo- pjevana. Naslovi ovih ciklusa objedinjuju tematsko-idejne slojeve raznorodnih pesama čija se konstanta otkriva u kontrastu – sreća 173nikada nije potpuna, u njoj se već krije za- četak tuga, razočaranja ili boli. Ljubav kao nektar života i pesnička inspiracija donosi zabranjeno i slatko voće uživanja, vedriji ton, ljubavne i čulne motive, ali i ti živo- tvorni zraci i te životne radosti brzo splasnu i ostavljaju čoveka u osećanju suš- tinske usamljenosti ili praznine. Emocije su snažnije kada su u sećanju ili u pesmi, kada su neostvarene ili prekinute. Kao što je život čudna mešavina sreće i tuge, lepote i uživanja, tako nas i ovi pesnički ciklusi vode od uzvišene i idealizovane ljubavi do osećaja nedovršenosti i čežnje, potvrđujući da je reč o knjizi bogatog emotivnog raspona. U celini, knjiga ostavlja utisak is- krene, intenzivne i dramatično emotivne poezije, koja teži uzvišenom izrazu i uni- verzalnim temama ljubavi, patnje i sudbine. Najveća snaga ove zbirke leži u intenzitetu i ogoljenosti ljubavnih osećanja i simboličkoj gustini, dok bi dalje stilsko prečišćavanje doprinelo većoj umetničkoj ujednačenosti i snazi utiska. Kada pesnički izraz nije op- terećen viškom reči, dobijaju se sugestivne pesničke slike ili slike koje su jasnije po unutrašnjoj dramaturgiji i centralnim meta- forama. Naslov jedne pesme glasi „Čamac od talasa napušten”. Upravo ta dosledno raz- vijena metafora čoveka koji je kao razbijeni čamac može da dočara najčešću percepciju lirskog subjekta. Ta metafora nije samo 174pesnički ukras već je strukturni princip pesme koja se, baš kao i knjiga u celini, kreće od osećanja unutrašnje praznine do molitvenog obraćanja, dok se emocionalna uverljivost postiže time što bol nije deklarativan već dramski razvijen. S obzirom na obim rukopisa, nužna je izvesna motivska repetitivnost budući da se isti motivski kompleksi variraju kroz ve- liki broj pesma bez značajnijeg razvojnog pomaka. Zaključujemo da se autor poetički umnogome oslanja na tradiciju romantičarske i postromantičarske lirike. Njegov pesnički glas odlikuje se uzvišenim tonom, nagla- šenom emotivnošću i sklonošću ka apsolu- tizaciji ljubavnog iskustva. Takav pristup daje pesmama snažan emotivni intenzitet, ali istovremeno u jednom broju pesama dovodi do retoričnosti i deklarativnosti, što umanjuje umetničku uverljivost pojedinih pesama. Jezičko-stilski, rukopis se oslanja na uzvišeni, katkad i arhaičan izraz, pod sna- žnim uticajem romantičarske i delimično simbolističke tradicije. Pesnički izraz često krase i crkvenoslovenizmi i arhaizmi (zdenac, serafim, svijetli sjaj), što doprinosi svečanom tonu. Dominiraju sim- boli vatre, svetlosti, pogleda, rane i suza, dok pojedine slike iz prirode reflektuju unutrašnja stanja lirskog subjekta. U duhu romantizma, pesnik je sklon i deminutivima, 175npr. oči kao zvezdice, ali i metaforama, hiperbolama, upečatljivim epitetima i lir- skim ponavljanjima. Vrednost zbirke oseća se i u autentičnom zavičajnom ijekavskom izrazu – pesnik je poreklom iz Crne Gore i on svojom poezijom čuva i neguje rodni lokalni govor. Sintaksa je složena, sa čestim invo- kacijama, inverzijama, uzvicima, ponavlja- njima i retoričkim pitanjima, što doprinosi emocionalnom naboju knjige u celini. Iako ovakva stilska rešenja doprinose pesničkoj eufoniji, u izvesnom broju pesama dolazi do prenaglašenosti izraza i gubitka seman- tičke jasnoće. Uspelije pesme odlikuje jezi- čka ekonomija i precizna slikovitost, pa u njima metafore i poređenja deluju prirodno i nose čitaoca ka značenju bez dodatnih, ne- pesničkih pojašnjenja. Nasuprot ovome, jedan broj pesama počiva na apstraknim formula- cijama i naglašenom patosu, što se može doživeti i kao stilski redundantno. U po- gledu forme, pesme su raznovrsne i kreću se od lirskih minijatura do dužih narativnih pesama. Iako se može uočiti i sonet kao pesnička forma, pesnik nije opterećen knji- ževnoteorijskim znanjem, te ne sputava svoj izraz tradicionalnim formama. Ključna vrednost ove zbirke je hrabro suočavanje sa temom ljubavi, čiji raznovrsni vidovi obezbeđuju tematsko-motivsko bogatstvo. Ne voleti, isto je što i ne posto- jati i ne stvarati. Ono što čoveka čini Božjom ikonom upravo je ljubav, ali ne ona pred kojom čovek najčešće pada na kolena – strastvena, čulna – već ona koja je kadra da čoveka usmeri ka duhovnim lestvicama i in- telektualnom i duhovnom uzletu. Prof. Danijela Kovačević Mikić

Izdavač

ASoglas izdavaštvo

Jezik

Srpski

Format

Mek povez